“Ik voel mij gevangen in mijn brein”

Mariska is 31 jaar en kampt met ernstige psychische problematiek. De onveiligheid in haar jeugd en ingrijpende gebeurtenissen door de jaren heen maken dat ze worstelt met veel angsten, slaapproblematiek en depressiviteit. De afgelopen acht jaar ondergaat ze verschillende vormen van therapie en leeft ze een ander leven dan haar leeftijdsgenoten.

Dagelijkse dingen zijn een uitdaging. “Ik voel mij gevangen in mijn brein”, legt ze uit in een gesprek met arts en neurobioloog Dick Swaab. Prof. Swaab doet al 40 jaar onderzoek naar neuropsychiatrische stoornissen zoals depressie en suïcide. Hij sprak met Mariska om de resultaten van zijn onderzoek te vergelijken met een ervaringsverhaal. Opvallend? Wat Mariska ons vertelt, sluit nauw aan bij het onderzoek.

Van de eerste klachten tot een burn-out

Met de kennis van nu weet Mariska dat de eerste signalen er al waren op 8-jarige leeftijd. Ze heeft zichzelf als kind een overlevingsstrategie aangeleerd. Zo’n strategie is een gedragspatroon dat je ontwikkelt om te kunnen overleven met onvervulde emotionele behoeften. “Zo’n mechanisme ontwikkel je om je veilig te voelen, maar is vaak op latere leeftijd disfunctioneel. Ikzelf brak op toen ik 24 was. Er was niets aan mij te zien, maar van binnen gebeurde er al die jaren ontzettend veel. Waar het begon met slecht slapen, raakte ik in een burn-out en kon ik twee jaar lang vrijwel niets. Inmiddels ben ik 8 jaar en heel veel behandeling verder.”

Burn-out of depressie?

Dick legt uit dat volgens zijn onderzoek een depressie vaak wordt verward met een burn-out. ‘’Wetenschappelijk gezien bestaat een burn-out niet’’, vertelt hij. Dick wil van Mariska weten of zij voorafgaand aan de burn-out stemmingsstoornissen heeft ervaren.

“Zeker. Al voor mijn burn-out kampte ik onbewust met veel angsten. Een gegeneraliseerde angststoornis, maar ook veel sociale angst. Ik ben nooit een goede slaper geweest, maar kreeg door stressoren van buitenaf last van extreme slapeloosheid.” Over de vraag van Dick, of Mariska in die tijd ook depressieve gevoelens had, moet ze even nadenken. “Ik heb daar nooit zo bij stil gestaan, het was overleven wegens slaaptekort… maar als ik eraan terugdenk kan het ook mijn eerste depressieve episode zijn geweest. Ik kon geen positieve gevoelens meer ervaren.” Dick: ‘’Geen plezier kunnen voelen is een symptoom van een depressie.”

Dick legt uit dat burn-out vaak wordt gekoppeld aan een werksituatie, terwijl een depressie dat niet altijd is. Maar de symptomen overlappen. ‘’Was jouw situatie gekoppeld aan werk?”

“Nee. Ik had veel op mijn bord liggen destijds en zat privé in een lastige situatie. Toch heb ik altijd gevoeld dat mijn situatie toentertijd niet werkgerelateerd was, maar dat het te maken had met de manier waarop mijn brein functioneert’’. “Met de kwetsbaarheid van je hersenen?” vraagt Dick ter bevestiging. “Ja. Doordat ik mij vaak onveilig voel, gaat vrijwel alles gepaard met veel angst en spanning in mijn lijf en dwangmatige gedachten in mijn hoofd. Ik heb ook last van ADHD en ben heel prikkelgevoelig. Het lukt mijn brein daarom bijna niet om rust te ervaren en vanuit ontspanning door het leven te gaan.’’

Angsten in de kindertijd

“Dit soort problematiek ontwikkelt zich vaak in de kindertijd. Herken je dezelfde angsten als puber en volwassene in je kindertijd?” wil Dick weten. “Ja. In therapie heb ik veel geleerd over bepaalde basisbehoeften die je als kind nodig hebt om te kunnen groeien tot een ‘gezond’ volwassen persoon. Veiligheid en verbondenheid staan op nummer één. Die heb ik erg gemist. Ik voelde mij thuis niet veilig en mijn emotionele behoeften zijn niet vervuld. Ik kan inmiddels goed de link leggen met mijn thuissituatie en het ontwikkelen van allerlei angsten en beperkingen in mijn functioneren.’’

Suicide en triggers die depressiviteit uitlokken

‘’Omdat suïcide zo vaak samengaat met depressie, wordt het vaak gezien als een van de symptomen van deze ziekte. Volgens ons onderzoek klopt dat niet. Antidepressiva blijken bijvoorbeeld niet effectief tegen suïcide. Ze kunnen in het begin van de behandeling de kans op zelfdoding zelfs vergroten. Behalve de genetische factoren die een rol spelen, kunnen stressvolle gebeurtenissen in de omgeving ook een trigger zijn, zowel voor depressie als voor suïcide. Herken jij het dat je getriggerd raakt en dat depressiviteit weer omhoog komt?’’

“Dat herken ik heel erg. Met name in situaties waar je geen controle over hebt. Ik moet direct denken aan een geschil dat ik had met de gemeente waar ik in woon. Dat geschil had indirect ook te maken met mijn ziektebeeld, waardoor ik momenteel niet werk. Er was veel onbegrip vanuit de gemeente en maandenlang was er gedoe met advocaten. Ik kon niet meer functioneren van de stress. In die periode was ik veel depressiever. De onvoorspelbaarheid en uitzichtloosheid maakten dat ik toentertijd ‘de dood’ weer meer als optie begon te zien. Ik kon en wilde vaak niet meer volhouden. Uiteindelijk is er in deze situatie van hogerop in mijn voordeel besloten. Langzaamaan zag ik weer een uitweg en daarom ook wat licht.”

Medicatie en omgaan met depressie

“Ik heb meerdere typen medicatie tegen depressie geprobeerd, maar het is onduidelijk of dat echt heeft geholpen voor mijn angsten of depressies. Wel helpt een vorm van antidepressiva bij mijn slaapproblematiek. Want wat echt helpt is slaap. Als ik ‘gewoon’ slaap, is mijn hele wereld anders. Ik behoud dezelfde klachten, maar heb meer energie en meer relativeringsvermogen om door de dag te komen.

Ik denk dat het altijd goed is om over je depressiviteit te praten. Juist als daar suïcidale gedachten bij horen. Voor mij werkt dat wel. Ik zou dat mensen aanraden: betrek een persoon die je als veilig ervaart bij je gedachten. Of dat nu een therapeut is of iemand die je lief hebt. Ik geloof heel erg in de verbinding met een ander. Als het je lukt om je ware ‘ik’ te zijn bij een ander en je gevoel te delen, voelt dat minder alleen. Eigenlijk komen we zo weer uit bij die eerste basisbehoefte: veiligheid en verbondenheid.”

Stichting Vrienden van het Herseninstituut

Het verhaal van Mariska staat niet op zichzelf. Hersenen die zonder problemen functioneren zijn niet vanzelfsprekend. Depressie, suïcide en andere psychiatrische aandoeningen vinden hun oorsprong in de hersenen. Ze komen veel voor, maar er heerst een taboe op het gesprek erover. Met het ervaringsverhaal van Mariska willen we duidelijk maken hoe complex en ingrijpend hersenaandoeningen zijn. En hoe belangrijk het is niet alleen om erover te praten, maar ook om goed onderzoek te doen naar oplossingen voor de problematiek van hersenziekten. Hersenen zijn de bron van onze gedachten en gedrag en daarmee de basis van onze mentale gezondheid. Stichting Vrienden van het Herseninstituut haalt geld op voor hersenonderzoek om deze ziekten beter te begrijpen en met nieuwe oplossingen te komen.