Doneer nu

Slaap en slapeloosheid

1 op de 5 Nederlanders heeft slaapklachten

Slaap jij ook wel eens slecht? Dan ben je niet de enige. Want maar liefst één op de vijf Nederlanders ervaart slaapklachten. Eén op de tien voldoet aan de eisen van de  diagnose “Slapeloosheid”, ook wel “Insomnie” genoemd:

  • Minstens drie nachten per week moeite hebben met inslapen, doorslapen of te vroeg wakker worden;
  • Al minstens drie maanden last hebben van deze problemen;
  • Overdag hinder ondervinden van deze slaapstoornis, bijvoorbeeld in de vorm van vermoeidheid, concentratiestoornissen, prikkelbaarheid of een verminderd functioneren.
Dit artikel is gecheckt door
Prof. Eus van Someren
Eus van Someren is leider van de onderzoeksgroep naar Slaap en Slapeloosheid aan het Nederlands Herseninstituut.
Visual bij onderzoek naar Slapeloosheid
Unsplash credits

Onderzoek naar slapeloosheid

Het team van slaapprofessor Eus van Someren van het Nederlands Herseninstituut, voert in haar Slaaplab uniek onderzoek uit naar slapeloosheid. Hoewel onderzoek naar slaapproblemen over de hele wereld wordt uitgevoerd, is het Slaaplab uniek omdat het zich richt op zowel fundamenteel onderzoek naar de oorzaken van slapeloosheid als de ontwikkeling van behandelmethodes om slaap te verbeteren.

Wat is slaap eigenlijk?

Er werd lang gedacht dat het brein uitstaat tijdens de slaap. Maar wat blijkt? Het brein is tijdens de slaap juist volop actief. Er gebeurt van alles: er worden afvalstoffen opgeruimd, emoties verwerkt, herinneringen opgeslagen en belangrijke verbindingen op elkaar afgestemd. Er zijn dus meerdere functies van slaap. Eén ding is zeker: een goede nachtrust is essentieel om goed te kunnen functioneren. Chronisch slaaptekort leidt tot concentratieproblemen en zelfs tot psychische of psychiatrische problemen zoals depressiviteit en angstklachten.

Mogelijke oorzaken van slapeloosheid

Nog niet zo lang geleden dachten we dat een slecht functionerende biologische klok de oorzaak was van slapeloosheid. Dit is echter maar bij een klein deel van de slapelozen het geval. Andere slechte slapers hebben bepaalde risicogenen, waardoor ze kwetsbaarder zijn voor slapeloosheid. Voor weer anderen kan een gebrek aan grijze stof in specifieke hersengebieden bijdragen aan slaapproblemen.

Het team van Van Someren heeft inmiddels ook een mogelijke andere belangrijke oorzaak ontdekt. Er zijn aanwijzingen dat slapeloosheid geen slaapstoornis is, maar een stoornis in het emotionele geheugen. Mensen met slapeloosheid, angst en depressie hebben een rusteloze REM-slaap, die voorkomt dat hun spanningsvolle ervaringen zich ’s nachts verplaatsen van hun emotionele naar hun cognitieve brein. Daardoor blijven ze er last van houden.

(Als je hier geen video ziet staan, accepteer dan eerst marketing cookies via de knop “Toestemmingsvoorkeuren” linksonderaan.)

Feiten over slapeloosheid

We slapen wel lang genoeg maar niet goed genoeg.
Bron
Jongeren hebben meer slaapklachten bij schermgebruik voor het slapen.
Bron
Slapelozen kunnen emoties maar moeilijk een plek geven.
Bron

Je brein kan slapen tijdens het wakker liggen.

Bron

Wat is het toekomstperspectief?

In de laatste paar jaar zijn er grote stappen gezet in hoe we slapeloosheid begrijpen en behandelen, met zowel traditionele als innovatieve behandelingen. Van medicatie, gedrags- en lichttherapie tot aanpassingen in levensstijl.
Een mogelijke stap naar een nog betere behandeling van slapeloosheid ligt in onderzoek naar de relatie tussen slapeloosheid en spanning. Is het zo dat goede slapers beter zijn in het opruimen van emotionele spanning? En welke onderliggende hersenprocessen zijn daarvan de oorzaak? Als we dat weten, is er wellicht een nog veel gerichtere therapie mogelijk.

Waar richt het meest recente onderzoek naar slapeloosheid zich op?

De slaaponderzoekers van het Herseninstituut hebben maar één doel: nieuwe manieren ontdekken om slapeloosheid te behandelen. Daarvoor zijn ze al meerdere malen internationaal erkend. Toch willen ze nog meer inzicht krijgen in zowel slechte als goede slapers.

Hun meest recente onderzoek Slaap en Spanning, test de hypothese dat slapeloosheid voortkomt uit een verstoring in het emotionele geheugen en een onrustige REM-slaap, waardoor emotionele ervaringen niet effectief worden verwerkt. Dit onderzoek wordt mede gefinancierd door de stichting Vrienden van het Herseninstituut.

Heb je een vraag voor de onderzoekers?
Stel deze rechtstreeks aan:
prof. dr. Eus van Someren - Slaapprofessor, hersenonderzoeker en groepsleider aan het Nederlands Herseninstituut.

Eus van Someren

Op de hoogte blijven?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Meld je hier aan
Kijk ook bij de veelgestelde vragen op deze pagina.

Draag ook bij aan het oplossen van slapeloosheid

Meld je aan voor het Slaapregister: Slechte én goede slapers kunnen zich aanmelden voor lopende onderzoeken op slaapregister.nl. Dit bestaat o.a. uit het invullen van vragenlijsten en het thuis uitvoeren van bepaalde metingen, en mogelijk ook overnachten in het slaaplab. Alle verzamelde gegevens worden veilig bewaard en verwerkt.
Ga naar het Slaapregister
Steun ons onderzoek met een donatie:  Onderzoek naar slapeloosheid is kostbaar. Donaties zijn essentieel om dit baanbrekende onderzoek te kunnen blijven doen. Donaties worden gebruikt om:
  • nieuwe onderzoeken op te zetten
  • nieuwe technologieën in te zetten
  • apparatuur aan te schaffen
  • onderzoekers te financieren
Doe nu een donatie

Veelgestelde vragen over slapeloosheid

Als je minstens drie keer per week slecht slaapt, en dit houdt meer dan 3 maanden aan, spreken we van chronische slapeloosheid of insomnie.
In Nederland lijden 1,7 miljoen mensen aan insomnie oftewel chronische slapeloosheid. Zij lopen een verhoogd risico op het ontwikkelen van geestelijke en lichamelijke klachten.
Slapeloosheid kan veroorzaakt worden door een breed scala aan factoren, die vaak in combinatie voorkomen. Een aantal mogelijke oorzaken zijn:
  • Slecht functionerende biologische klok
  • Genetische kwetsbaarheid
  • Gebrek aan grijze stof in specifieke hersengebieden
  • Verstoring in het emotionele geheugen en de REM-slaap
Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut hebben zeven risicogenen gevonden voor slapeloosheid. Dit duidt op een aanleg in de genen. Onderzoek heeft ook aangetoond dat mensen met een familiegeschiedenis van slapeloosheid een hoger risico lopen om zelf ook slaapproblemen te ontwikkelen.
Slapeloosheid kan leiden tot problemen met concentratie, geheugen en besluitvorming. Mensen met chronische slapeloosheid hebben ook een hoger risico op het ontwikkelen van stemmingsstoornissen zoals depressie en angst. Langdurige slaaptekorten kunnen daarnaast leiden tot een reeks gezondheidsproblemen, waaronder hart- en vaatziekten, diabetes, obesitas en een verzwakt immuunsysteem.
Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut hebben ontdekt dat er vijf verschillende soorten slapeloosheid bestaan. Deze worden gekenmerkt door zowel verschillen in persoonlijkheidskenmerken, als specifieke profielen van breinstructuur en activiteit.
Lees er hier meer over: Herseninstituut – Slapeloosheid heeft vele gezichten
Slapeloosheid komt vaker voor bij vrouwen dan bij mannen. Dit verschil wordt toegeschreven aan een combinatie van biologische, hormonale, en psychosociale factoren. Hormonale veranderingen tijdens het leven van een vrouw kunnen slaappatronen aanzienlijk beïnvloeden. Bovendien kunnen bepaalde gezondheidsaandoeningen die vaker voorkomen bij vrouwen, zoals depressie en angststoornissen, bijdragen aan het vaker voorkomen van slapeloosheid bij vrouwen. Tot slot kunnen verantwoordelijkheden zoals het zorgen voor familie en werkstress, ook een rol spelen bij slapeloosheid bij vrouwen.
Er zijn verschillende slaapproblemen die de kwaliteit van de slaap en het dagelijks functioneren van mensen kunnen beïnvloeden, naast slapeloosheid. Hier zijn enkele van de meest bekende:
  • Slaapapneu: Een aandoening waarbij de ademhaling tijdelijk stopt of erg oppervlakkig wordt tijdens de slaap, wat vaak resulteert in snurken en vermoeidheid overdag.
  • Narcolepsie: Een chronische slaapstoornis die wordt gekenmerkt door overweldigende slaperigheid en plotselinge slaapaanvallen, ondanks voldoende slaap 's nachts.
  • Restless Legs Syndrome (RLS): Een onweerstaanbare drang om de benen te bewegen. Dit treedt meestal op in de avond of nacht en kan het inslapen bemoeilijken.
  • Parasomnieën: Een groep slaapstoornissen die ongewenste ervaringen of activiteiten tijdens de slaap omvatten, zoals slaapwandelen (somnambulisme), nachtmerries, nachtangsten en REM-slaapgedragsstoornis.
  • Circadiane ritmestoornissen: Problemen met het slaap-waakritme, zoals vertraagde slaapfasesyndroom (moeite met vroeg slapen en wakker worden) en geavanceerde slaapfasesyndroom (extreem vroeg slapen en wakker worden).
  • Hypersomnie: Overmatige slaperigheid overdag, zelfs na voldoende nachtrust, wat niet verklaard wordt door andere medische aandoeningen.
Ja, er zijn diverse behandelingen mogelijk. De effectiviteit van deze behandelingen kan variëren van persoon tot persoon, en vaak wordt een combinatie van methoden aanbevolen voor de beste resultaten.
  • Cognitieve Gedragstherapie voor Insomnie (CGT-I): CGT-I is de aanbevolen behandeling voor slapeloosheid. Deze therapie richt zich op het veranderen van slaapgewoonten en het aanpakken van de gedachten en zorgen die slapeloosheid kunnen verergeren.
  • Medicatie: Hoewel niet altijd als eerste keus aanbevolen, kunnen bepaalde medicijnen helpen bij de behandeling van slapeloosheid.
  • Levensstijl aanpassingen: Veranderingen in levensstijl kunnen een grote impact hebben op slaapkwaliteit. Denk aan een regelmatig slaapschema, het beperken van dutjes overdag en het creëren van een comfortabele slaapomgeving.
  • Lichttherapie: Blootstelling aan licht kan helpen de interne klok van het lichaam te reguleren.
  • Beweging en fysieke activiteit: Regelmatige lichaamsbeweging kan de slaapkwaliteit verbeteren.
  • Voedingsaanpassingen: Beperkingen in de voeding, zoals het verminderen van de inname van suiker en zware maaltijden vlak voor het slapen, kunnen ook bijdragen aan een betere slaapkwaliteit.
De REM-slaap, of Rapid Eye Movement slaap, is één van de vijf fasen van de slaapcyclus en is uniek vanwege de snelle bewegingen van de ogen onder de oogleden. Deze fase wordt gekenmerkt door een hoge hersenactiviteit die vergelijkbaar is met die tijdens het wakker zijn, waardoor de REM-slaap vaak geassocieerd wordt met de meest levendige dromen.

Het komt vooral omdat slaap heel variabel is. En dat komt doordat er heel veel factoren zijn die invloed op slaap hebben. Denk aan wat je meemaakt gedurende de dag. Hoeveel stress heeft dat opgeleverd? Wat staat er morgen te gebeuren? Moet je een belangrijke presentatie geven waar je zenuwachtig voor bent? Heb je misschien alcohol gedronken de avond van te voren? 

Al die factoren samen hebben invloed op hoe goed je slaapt. Daardoor kan het soms gebeuren dat je een slechte nacht hebt.

Gelukkig is slaap ook wel een heel goed gereguleerd biologisch systeem. Vaak na een slechte nacht, of zelfs 2 slechte nachten, wordt de slaapdruk, dus hoe slaperig je bent, een stuk hoger, waardoor je die dag daarna eigenlijk veel sneller in slaap valt.
En we zien ook dat mensen dan veel dieper slapen. Dus eigenlijk ga je het dan een soort van vanzelf inhalen.

Zie het volledige antwoord van onderzoeker Tom Bresser in deze video.

Het Slaaplab voert uitgebreide metingen uit bij vrijwilligers die in het lab overnachten, waarbij onderzoekers onder andere hersenscans maken en slaappatronen monitoren met behulp van een elektrodenbadmuts met 256 elektroden. Zo krijgen de onderzoekers meer inzicht in de breinactiviteit van zowel slechte als goede slapers, en nieuwe aanwijzingen over de oorzaken van slaapproblemen.

Het Nederlands Slaap Register is een initiatief van onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut en de Vrije Universiteit Amsterdam. Deelnemers geven d.m.v. het invullen van vragenlijsten informatie over hun slaap, stressgevoeligheid, persoonlijkheid, gezondheid en meer. Door dit allemaal goed in kaart te brengen kunnen onderzoekers gerichter zoeken naar oplossingen voor de verschillende soorten slecht slapen. Meld je aan via slaapregister.nl

Meer lezen?


Ontvang je maandelijkse dosis ‘food for thought’

Meld je aan voor de nieuwsbrief