Depressie en suïcide

Depressie: een ernstige hersenziekte

Maar liefst 25% van de volwassenen in Nederland krijgt gedurende hun leven te maken met een depressieve stoornis. Als je depressief bent, voel je je somber, zie je tegen alles op en heb je geen plezier in het leven en geen interesse in de wereld om je heen. Deze gevoelens zijn intens en voortdurend aanwezig.

Dit artikel is gecheckt door
Dick Swaab is arts, neurobioloog en hersenonderzoeker aan het Nederlands Herseninstituut.

Wat is een depressie?

Mensen die lijden aan een depressie stellen zich niet aan, maar hebben een serieuze hersenziekte. Er is sprake van veranderingen in de hersencellen en moleculen. Ook zijn de verbindingen tussen hersencellen veranderd.

Decennialang onderzoek met humaan hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank, uitgevoerd door professor Dick Swaab en zijn team, heeft aangetoond dat er veranderingen zijn in verschillende hersengebieden die betrokken zijn bij het stresssysteem. We spreken dan van een hyperactief stresssysteem.

Symptomen van depressie

Een depressie is voor iedereen anders. Het uit zich in verschillende vormen – van een chronische of seizoensgebonden depressie tot een bipolaire stoornis – maar ook tussen twee mensen met dezelfde diagnose kunnen verschillen zitten. In het brein zien we namelijk dat bij de één heel andere hersensystemen en netwerken betrokken zijn dan bij de ander. Onderstaande symptomen kunnen dan ook sterk variëren van persoon tot persoon:

Mogelijke oorzaken van depressiviteit

Een hyperactief stresssysteem kan ontstaan als gevolg van meerdere factoren. Je genetische achtergrond kan zo’n factor zijn, maar ook een tekort aan voeding tijdens de zwangerschap door een slechte placentafunctie. Verwaarlozing of misbruik in de vroege jeugd kan eveneens leiden tot een hyperactief stresssysteem. Tot slot kunnen de aanwezigheid van andere (psychische of psychiatrische) aandoeningen of sociale en omgevingsfactoren een rol spelen.

Zulke factoren zorgen voor een kwetsbaarheid in de hersenen. Als zich een sterke stressvolle situatie voordoet, schieten mensen met deze kwetsbaarheid door hun overactieve stresssystemen in een depressie.

Vrouwen en jongvolwassenen gevoeliger voor depressie

Vrouwen hebben twee keer zoveel kans op een depressie als mannen (bron). De motor voor het centrale stresssysteem is het hormoon CRH (Corticotropin-releasing hormone). Onderzoek heeft laten zien dat vrouwelijke hormonen het CRH stimuleren en zo dit centrale stresssysteem in een hogere versnelling zetten. Mannelijke hormonen remmen CRH, en zo daalt de activiteit in het stresssysteem. Dit verklaart de verhoogde gevoeligheid voor depressie bij vrouwen.

Daarnaast doen tweemaal zoveel vrouwen als mannen een poging tot zelfdoding, maar mannen doen vaker een geslaagde zelfmoordpoging dan vrouwen. Dit laatste komt doordat de mannelijke hormonen vaker geassocieerd worden met agressieve suïcidemethodes.

Volgens onderzoek van de Depressievereniging is sinds Corona het risico op een ernstige depressie het sterkst gestegen bij jongvolwassenen (18-24 jaar). Overigens komt dit niet alleen door Corona: volgens dit onderzoek heeft Corona alleen gezorgd voor een versnelling van een al bestaande stijgende trend. Een mogelijke oorzaak van het feit dat depressie vaker voorkomt bij jongvolwassenen is dat dit een stressvolle fase in het leven is, met veel onzekerheden. Bovendien is de druk van sociale media toegenomen.

Groter risico op zelfdoding, maar: suïcide kent een eigen proces in het brein

Depressieve mensen hebben een verhoogd risico op zelfdoding. Dat betekent nadrukkelijk niet dat iedereen met een depressie overgaat tot zelfdoding. De meeste mensen met een depressie willen niet dood, maar willen gewoon dat de somberheid stopt.

Uit recent onderzoek aan het Nederlands Herseninstituut blijkt zelfs dat suïcidaliteit een eigen, biologisch proces vormt in de hersenen dat grotendeels losstaat van depressie. Onderzoekers vonden een opvallend verschil in een hersengebied voor geheugen en stemming. In post-mortem hersenweefsel kun je dus:

Zie de uitzending van NTR Focus op  9 septemer 2025

Dringende behoefte aan nieuwe en betere behandelopties

Voor mensen die lijden aan een depressie zijn er diverse behandelopties beschikbaar. De Hersenstichting heeft hiervan een mooi overzicht gemaakt. Aangezien het Herseninstituut een onderzoeksinstituut is en geen behandelcentrum, geven wij geen advies over individuele behandelingen. Wel kunnen we in zijn algemeenheid het volgende zeggen:

Ondanks alle behandelingsmogelijkheden blijft een aanzienlijk deel van de patiënten kampen met depressieve klachten. We noemen dit therapieresistente depressie. Afhankelijk van de definitie, lopen de schattingen uiteen van 30% tot zelfs 50% van de patiënten. Er is dus een dringende behoefte aan nieuwe en/of betere behandelmethoden met minder bijwerkingen. De onderzoekers van het Herseninstituut zetten zich hier voor de volle 100% voor in. Onderstaand een overzicht van diverse projecten en onderzoeken. Zij worden mede gefinancierd door de Stichting Vrienden van het Herseninstituut.

Welke onderzoeken naar depressie en suïcide doet het Nederlands Herseninstituut?

Slapeloosheid, angst en depressie zijn drie veel voorkomende symptomen. Het is opvallend hoe vaak deze klachten samen voorkomen. Dat is geen toeval. Hoewel verschillende hersengebieden los van elkaar lijken te staan, vormen ze in werkelijkheid één gezamenlijk netwerk. Je kunt dit zien als een puzzel waarbij elk gebied een eigen stukje van onze kwetsbaarheid vertegenwoordigt. Juist in die samenwerking ligt de sleutel. 

Zo zien we dat het gericht aanpakken van een symptoom in dit netwerk, zoals slapeloosheid, de rest van het netwerk kan verbeteren, zoals de depressie. Door te begrijpen hoe deze gebieden met elkaar verbonden zijn, kunnen we behandelingen ontwikkelen die niet alleen symptomen bestrijden, maar de aandoening echt bij de kern aanpakken.

In 2024 is een nieuw landelijk instituut opgericht, het iCNS, waar onderzoek wordt gedaan naar humaan hersenweefsel van neuro-psychiatrische patiënten. Dit hersenweefsel wordt verzameld door de Nederlandse Hersenbank.

Binnen het instituut werken neurobiologen, chemici, psychiaters en data-wetenschappers van het Nederlands Herseninstituut, de Universiteiten van Amsterdam, Leiden, Utrecht en Groningen, de Radboud Universiteit in Nijmegen en de Erasmus Universiteit in Rotterdam samen met patiënten om de onderliggende biologische mechanismen van psychiatrische ziektebeelden te onderzoeken. Het doel is om cruciale doorbraken in het onderzoek naar psychiatrische symptomen te forceren. 

Een groot probleem bij psychiatrische stoornissen is dat we niet goed weten wat er in de hersenen precies misgaat. Het vinden van unieke biomarkers is essentieel voor diagnose, prognose en de behandeling van hersenaandoeningen. Biomarkers zijn meetbare indicatoren in het lichaam, zoals eiwitten of cellen, die wijzen op de aanwezigheid van een ziekte. Biomarkers kunnen helpen bij het kiezen van de juiste biologische behandeling met de minste bijwerkingen, in plaats van een behandeling op basis van trial-and-error.

Een ander onderzoeksonderwerp binnen dit multi-disciplinaire team is de relatie tussen stress en neuroplasticiteit. Onderzoekers vermoeden namelijk dat ons brein om zich minder makkelijk kan aanpassen en nieuwe verbindingen kan leggen als gevolg van stress. Met de nieuwste, haarscherpe microscopen en speciale mini-antilichamen kunnen heel precies alle verbindingen tussen hersencellen (synapsen) geteld worden in alle lagen van de hersenschors. Zo ontstaat er een gedetailleerde ‘landkaart’ van zowel het aantal als de verschillende soorten verbindingen in het brein (synapsdichtheid).

Ook wordt intenstief samengewerkt met het Amsterdam UMC. Daar kunnen ze met een nieuwe hersenscan (een zogenoemde PET-scan) het aantal verbindingen in de hersenen meten bij levende patiënten met een depressie. Door dit zowel voor als na een behandeling te doen, kun je zien wat er precies in het brein verandert.

Tot slot wordt er een biobank voor hersenvocht opgericht om de brug te slaan tussen het laboratorium en de dagelijkse praktijk. Hersenvocht bevindt zich direct rondom de hersenen en bevat afvalstoffen en andere deeltjes die veel vertellen over de gezondheid van het brein. Zodra deze verzameling er is, kunnen we de ontdekkingen uit het weefsel van overleden donoren vergelijken met het hersenvocht van levende patiënten. 

Hersenonderzoekster Dr. Lin Zhang (uit het team van prof. Dick Swaab) ontdekte na jarenlang onderzoek baanbrekende feiten over de moleculaire achtergrond van depressie en suïcidaliteit: mensen met een depressie hebben afwijkend functionerende cellen in bepaalde hersengebieden vergeleken met mensen met suïcidale neigingen.

Nu wil Lin graag door naar de volgende stap: de behandeling. De huidige behandeling van depressie en suïcide is eigenlijk een proces van trial-and-error. Beter is het om alleen die cellen aan te pakken die afwijken. Met dat vervolgonderzoek is Lin nu bezig.

Met dank aan dezelfde unieke collectie hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank heeft Dr. Lin Zhang óók intensief onderzoek gedaan naar de rol van een cruciale chemische boodschapper in de hersenen (het acetylcholine-systeem) bij psychiatrische patiënten. Dit onderzoek is nu in de afrondende fase. De resultaten zijn direct vertaalbaar naar de praktijk: op basis van dit weefselonderzoek is het nu mogelijk concrete medische adviezen te geven aan de Psychiatrie voor een effectievere behandeling van deze patiëntgroepen.

Lees verder: De stille zoektocht naar antwoorden: het onderzoek van Lin Zhang.

Eerder onderzoek aan het Nederlands Herseninstituut liet zien dat patiënten met depressies veranderde ontstekingswaarden hebben. Depressiviteit is al vaker in verband gebracht met chronische ontstekingsziekten, zoals reuma, darmziekten en multiple sclerose. Deze resultaten suggereerden dat ontsteking een rol zou kunnen spelen bij depressie.

In een nieuw onderzoek van het onderzoeksteam van professor Inge Huitinga is er gekeken in post-mortem humaan hersenweefsel van mensen met een depressie. Dit hersenweefsel is afkomstig van donoren die hun hersenen na overlijden hebben gedoneerd aan de Nederlandse Hersenbank.

In dat onderzoek vond men in plaats van de verwachte verhoogde activiteit van immuuncellen (microglia), juist minder actieve immuuncellen bij mensen met depressie. De verminderde activiteit van de microglia kan mogelijk leiden tot problemen met het aanmaken of onderhouden van nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen (synapsen), wat een belangrijke factor is bij depressie. Door te begrijpen waarom de microgliacellen minder actief zijn, kunnen onderzoekers in de toekomst wellicht nieuwe medicijnen ontwikkelen die deze cellen weer kunnen activeren.

Lees verder over de relatie tussen depressie en ontstekingen van het brein.

Heb je een vraag voor de onderzoekers?
Stel deze rechtstreeks aan:
Op de hoogte blijven?
Schrijf je in voor onze nieuwsbrief.
Kijk ook bij de veelgestelde vragen op deze pagina.

Twee soorten donoren nodig

Het doel van de onderzoekers van het Herseninstituut is om nieuwe manieren te ontdekken om depressie en aanleg voor suïcide te behandelen of te voorkomen. Daarvoor moeten ze wel exact weten wat er gebeurt in de hersenen.
Dit onderzoek is kostbaar. Steun van donateurs is essentieel om dit baanbrekende onderzoek te kunnen blijven doen. Donaties worden gebruikt om:

Daarnaast zijn er ook mensen nodig die hun hersenen willen doneren aan de Nederlandse Hersenbank: zowel gezonde donoren als donoren met een hersenziekte. Zie de uitleg in de video. (Als je hier geen video ziet staan, accepteer dan eerst marketing cookies via de knop “Toestemmingsvoorkeuren” linksonderaan.)

Nieuws en persoonlijke verhalen

Interview met professor Dick Swaab over nieuw hersenonderzoek waaruit blijkt dat suïcidaliteit een eigen proces kent in het brein. Copyright: Telegraaf.nl

Telegraaf: ‘Doodswens laat opvallend spoor achter in de hersenen’

Lot de Witte: Waarom griepsymptomen helpen bij depressieonderzoek

Veelgestelde vragen over depressie en suïcide

Onderzoek met humaan materiaal van de Nederlandse Hersenbank, uitgevoerd door Dick Swaab, heeft aangetoond dat er veranderingen zijn in verschillende hersengebieden die betrokken zijn bij het stresssysteem. Deze hersengebieden omvatten de hypothalamus, amygdala, prefrontale cortex en hippocampus. Vermoedelijk speelt een centraal hersengebied, de bed nucleus van de stria terminalis, een sleutelrol bij angst, een symptoom dat vaak optreedt bij depressie. Neurotransmitters, hormonen en groeifactoren zoals noradrenaline, PACAP, vasopressine, oxytocine, CRH, cortisol en BDNF lijken hierin een rol te spelen, en andere mogelijke factoren worden onderzocht.
In Nederland krijgt ongeveer een kwart van de volwassenen van 18-75 jaar ooit in het leven te maken met een depressie (2019-2022). Elk jaar geldt dat voor ongeveer 9% van de volwassenen. Vrouwen in de leeftijdscategorie 18-34 jaar hebben de grootste kans op een depressie (2019-2022). In 2020 maakten 1.823 inwoners van Nederland een einde aan hun leven. Zelfdoding komt het vaakst voor onder volwassenen tussen de 40 en 60 jaar.
Ja, onderzoek heeft aangetoond dat bepaalde genetische variaties een verhoogd risico op depressie en zelfdoding kunnen geven. Deze genen beïnvloeden bijvoorbeeld de werking van neurotransmitters, de chemische boodschappers in de hersenen die betrokken zijn bij stemming en emoties.
Bij een lichte depressie kun je met weinig hulp toch verder. Een huisarts of psychotherapeut kan je vaak al in een paar gesprekken helpen. Bij een ernstige depressie heb je veel meer klachten, die ook ernstiger zijn. Bijna altijd is dan snel professionele hulp nodig. Soms duurt een depressie erg lang, dat heet een “chronische” depressie.
Bij manische depressiviteit is er sprake van extreme schommelingen in de stemming. Deze schommelingen kunnen variëren van dieptepunten (depressieve episodes) tot hoogtepunten (hypomane en manische episodes).
Bij een seizoensgebonden stemmingsstoornis keert de depressiviteit meestal in dezelfde tijd van het jaar terug, vaak in de herfst en winter. Hierbij speelt de verminderde blootstelling aan zonlicht in de herfst- en wintermaanden een belangrijke rol.
Een depressie kan van korte of langere duur zijn en verloopt bij iedereen anders. Ongeveer de helft van de volwassenen met een depressie herstelt na 6 maanden. Hoewel veel mensen herstellen, is de kans op een terugval helaas groot, omdat de kwetsbaarheid van de hersenen voor depressie blijft bestaan.
Dat ligt iets genuanceerder. Het klopt dat er in onderzoek een verband is gevonden tussen het gebruik van anticonceptie dat een synthetische vorm van progesteron (progestageen) bevat, en een verhoogd risico op zelfdoding bij vrouwen met depressieve klachten en suïcidale gedachten. Progesteron speelt een rol in het voortplantingssysteem van vrouwen, maar kan ook fungeren als een stresshormoon in de hersenen. Onderzoek van Lin Zhang in het Nederlands Herseninstituut heeft laten zien langs welke weg progesteron als stress hormoon werkt. Alle stress-gerelateerde stoffen kunnen bij vrouwen die hier kwetsbaar voor zijn, bijdragen aan depressie en zelfdoding. Onderzoek laat zien dat, hoewel het risico op suïcidaal gedrag verwaarloosbaar is bij geneesmiddelen die het natuurlijke progesteron bevatten, dit mogelijk niet geldt voor de synthetische vormen. Dit komt doordat de synthetische vormen krachtiger werken.

Ontvang je maandelijkse dosis ‘food for thought’

Meld je aan voor de nieuwsbrief