Dick Swaab
Wie is Dick Swaab
Het Herseninstituut heeft het voorrecht om de gerenommeerde wetenschapper Dick Swaab in haar midden te hebben als hoogleraar neurobiologie. Zijn wereldwijde bestseller ‘Wij zijn ons brein’ heeft de aandacht gevestigd voor het algemeen publiek op het belang van hersenonderzoek. In zijn nieuwste boek ‘Hersenonderzoeker bij toeval’ laat Dick Swaab wederom zien dat we hersenziekten pas écht kunnen begrijpen als we de fundamentele werking van het brein ontrafelen. Dit is exact het werk dat hij bij het Herseninstituut doet, tot op de dag van vadaag: vrij en ongebonden onderzoek naar de bron van aandoeningen zoals Alzheimer, Parkinson en depressie.
Met een dubbele aanstelling aan zowel het Herseninstituut in Amsterdam alsook aan de prestigieuze Zhejiang Universiteit in Hangzhou, verdeelt Swaab zijn tijd tussen onderzoek, academisch toezicht en het leiden van zijn teams in Amsterdam en Hangzhou.
Huidige functies
- Teamleider onderzoeksgroep “Neuropsychiatrische Stoornissen”– Nederlands Herseninstituut, Amsterdam
- Qiu Shi Hoogleraar - Zhejiang University, Hangzhou (China)
- Emeritus hoogleraar neurobiologie – Universiteit van Amsterdam
Opleiding
Geneeskunde, Universiteit van Amsterdam
Onderzoeksgebieden
Neuropsychiatrische stoornissen, Alzheimer, Parkinson, eetstoornissen, depressie en suïcide
Social media / e-mail
Wikipedia
Boeken
Prijzen / onderscheidingen
- 2024: Op 17 december 2024 werd de allereerste Dick Swaab Award uitgereikt aan een jonge, getalenteerde onderzoeker die gebruikmaakt van hersenweefsel uit de Nederlandse Hersenenbank.
- 2023: 30 oktober: Gastdocentschap Hebei Medical University, Volksrepubliek China
- 2023: Viering van een half miljoen verkochte exemplaren van 'Wij zijn ons brein' in Nederland (Concertgebouw, Amsterdam, theaterlezing samen met Erik Scherder en Jan Vayne)
- 2023: Speciaal adviseur voor het China Home Brain Banking Consortium (leider prof. Ma Chao (School of Basic Medicine, Peking Union Medical College)
- 2023: Distinguished Guest Professor van het Shanghai Center for Brain Science and Brain-inspired Technology in Shanghai (directeur: prof. Mu-ming Poo). Visum voor China voor de komende 10 jaar
- 2023: Lid van de Academia Europaea, sectie Basic and Clinical and Translational Sciences, geaffilieerde sectie Fysiologie en Neurowetenschappen
- 2018: Residentieel fellow en gasthoogleraar aan de Universiteit Leuven (project: maatschappelijke gevolgen van dementie)
- 2017: Ambassadeur van de Canon van Nederland, Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem
- 2017: Qiu Shi Professor aan de Zhejiang University, Hangzhou, Volksrepubliek China (Qiu Shi = “het nastreven van de waarheid”)
- 2014: Ott-medaille, Russische Academie van Wetenschappen, Sint-Petersburg, Rusland, voor moleculaire microscopie en de toepassing daarvan in de humane neuro-endocriene pathologie.
Meer Prijzen / onderscheidingen
- 2014: European College of Neuropsychopharmacology (ECNP) Media Award voor Wij zijn ons brein: van baarmoeder tot Alzheimer, voor het destigmatiseren van hersenaandoeningen.
- 2013: Ambassadeur van de Vrijheidsmaaltijden van het Amsterdams 5 Mei Comité.
- 2013: Vrijdenker van het Jaar 2013, Universiteit voor Humanistiek, Utrecht.
- 2008: Academiemedaille voor zijn rol in de nationale en internationale neurowetenschappen (van fundamenteel tot toegepast onderzoek), voor zijn initiatief tot oprichting van de Nederlandse Hersenbank, en voor zijn onderzoek naar de ziekte van Alzheimer.
- 2005–2008: Gasthoogleraar aan het Beijing Institute of Radiation Medicine. 2007/2011: Gasthoogleraar aan de Zhejiang University, Hangzhou, Volksrepubliek China.
- 2005–2006: Gasthoogleraarschap in de slaapgeneeskunde (American Association of Sleep Medicine & Pfizer) aan Stanford University, Californië, VS.
- 2002: Alzheimer’s Association Award: Lifetime Achievement Award in Alzheimer’s Disease Research. Ontvangen tijdens de 8e Internationale Conferentie over de ziekte van Alzheimer en aanverwante aandoeningen in Stockholm, Zweden.
- 2000: Federa Prijs 2000, Federatie van Medisch-Wetenschappelijke Verenigingen, 17 november 2000, RAI Amsterdam, voor wetenschappelijk werk op het gebied van biomedische determinanten van de ziekte van Alzheimer.
- 2000: 10e David de Wied-lezing: “Alzheimeronderzoek, het begin van een beter einde” (in het Nederlands), gehouden in het Educatorium, Universiteit Utrecht.
- 1999: Gasthoogleraar aan de Capital University of Medical Sciences, Beijing, Volksrepubliek China.
- 1998: Gasthoogleraar aan de Anhui Medical University, Hefei, Anhui, Volksrepubliek China.
- 1998: Koninklijke onderscheiding: benoemd tot Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, verleend door Hare Majesteit Koningin Beatrix der Nederlanden.
- 1996: Emil Kraepelin-gasthoogleraarschap 1996, Max-Planck-Instituut voor Psychiatrie, München, Duitsland.
- 1995: Nature-publicatie over transseksualiteit door Discover verkozen tot een van de 100 belangrijkste wetenschappelijke verhalen van 1995.
- 1990: Publicatie in Journal of Neural Transmission (36, 195–215, 1975) bekroond met de status van “Citation Classic” in Current Contents 33, nr. 30, p. 16.
- 1990: ‘Hugo van Poelgeest’-prijs voor de Nederlandse Hersenbank als alternatief voor dierproeven, 26 juni.
- 1976: ‘Snoo-van ’t Hoogerhuijs’-prijs (samen met dr. W.J. Honnebier) voor werk op het gebied van de foetale neuro-endocrinologie.
Ontcijferen van de hersenen bij depressie en suïcidaliteit
Een van de vele onderzoeksthema’s die professor Swaab fascineert is de moleculaire achtergrond van depressie en suïcidaliteit. Bij beide situaties is het stresssysteem van slag, waardoor ze overreageren op stressvolle gebeurtenissen in de omgeving. Of ze wel of geen suïciderisico hebben, wordt bepaald door moleculaire veranderingen in bepaalde hersenengebieden. Door gebruik te maken van post-mortem hersenweefsel van de door hemzelf opgerichte Nederlandse Hersenbank (NHB) heeft hij met zijn team belangrijke ontdekkingen gedaan.
“Onderzoek van met post mortem hersenweefsel laat zien dat bij depressie vooral de dorsolaterale prefrontale cortex moleculair is geactiveerd, een bepaald gebied in de hersenschors. Bij suïcide slachtoffers zien we vooral activatie in het voorste deel van de cingulate cortex.”
Swaab en zijn team hebben hun onderzoek nu gericht op de moleculaire veranderingen die in de hersenen plaatsvinden bij suïcide, onafhankelijk van de onderliggende psychiatrische problemen zoals depressie. De hoop is dat dit onderzoek specifieke nieuwe targets op zal leveren in de zoektocht van medicijnen die helpen tegen suïcide.
Diepere inzichten in de ziekte van Alzheimer
Een ander belangrijk onderdeel van Swaab’s onderzoek is gericht op de ziekte van Alzheimer. Hij heeft met name interesse in de vroegste fase van deze slopende aandoening. Zijn team maakt gebruik van hersenweefsel van ouderen die bij de Nederlandse Hersenbank zijn binnengekomen als ‘gezonde controles’, mensen die nog niet wisten dat de ziekte van Alzheimer net begonnen was, zonder dat er symptomen waren.
Door middel van onderzoek met hersenweefsel van de Hersenbank zijn er zes stadia bij de ziekte van Alzheimer geïdentificeerd, waarvan de eerste drie alleen onder de microscoop zichtbaar zijn. “De eerste drie stadia van Alzheimer, waarin een specifieke groep van 900 genen sterk is geactiveerd, kun je alleen onder de microscoop zien; je ziet geen symptomen en je ziet het ook niet in de scanner. Het lijkt erop dat de hersenen in de vroegste fase van Alzheimer compenseren door harder te gaan werken. Die enorme activatie wordt in gang gezet door een paar moleculen. We hopen dat zulke stoffen in een latere fase van Alzheimer gebruikt kunnen worden om de hersenen langer te activeren en de ziekte zo uit te stellen.”
De bevindingen van Swaab en zijn team bieden hoop voor de miljoenen mensen die wereldwijd worden getroffen door depressie en neurodegeneratieve ziekten. Door de complexiteit van het menselijk brein te ontrafelen, opent hij deuren naar nieuwe behandelingsmogelijkheden en een beter begrip van deze ingrijpende aandoeningen.
Het Herseninstituut is trots om professor Dick Swaab als een toonaangevende onderzoekspionier in haar midden te hebben. Zijn toewijding aan grensverleggend onderzoek zal blijven bijdragen aan de vooruitgang van de neurowetenschappen en de gezondheid van toekomstige generaties verbeteren.
Voor wie en hoe?
Inzicht in de onderliggende mechanismen van aandoeningen als
depressie en alzheimer helpt deze ziekten beter te behandelen. Zo kunnen biomarkers suïcidale depressieve mensen onderscheiden
van niet-suïcidale, en op die manier een tijdige behandeling mogelijk maken. Inzicht in de ontwikkelingsstadia van alzheimer kan helpen de ziekte uit te stellen.
