Voor de circa 67.000 mensen in Nederland en 11,9 miljoen mensen wereldwijd is de diagnose Parkinson een zware klap. Hun leven verandert ingrijpend, en helaas is de ziekte van Parkinson nog steeds niet te genezen. De eerste symptomen van Parkinson zijn bij iedereen anders, variërend van darmproblemen tot verlies van reukvermogen en slaapstoornissen. De kenmerkende motorische symptomen, zoals trillingen en spierstijfheid, treden pas in een latere fase van de ziekte op. Hierdoor is een vroege diagnose moeilijk.
Dr. Ling Shan, hersenonderzoeker bij het Nederlands Herseninstituut, wil een eerdere diagnose en eerdere behandeling mogelijk maken. De Stichting Vrienden van het Herseninstituut financiert zijn onderzoek. Wilt u Ling Shan’s onderzoek ook steunen?
De eerste ontdekking
“Het begon allemaal in 2007”, vertelt Ling Shan. “Ik deed promotieonderzoek in de onderzoeksgroep van professor Dick Swaab en kreeg daarbij de mogelijkheid om menselijk hersenweefsel van de Nederlandse Hersenbank te onderzoeken.” Hij vergeleek de breinen van mensen met de ziekte Parkinson met breinen van mensen uit een controlegroep.“ Daar ontdekte hij dat de hersenen van mensen die aan de ziekte van Parkinson hadden geleden, meer histaminereceptoren bevatten dan hersenen van mensen uit de gezonde controlegroep.
Deze receptoren, en met name de zogenaamde H4-receptor, spelen een belangrijke rol bij het stimuleren van de ontstekingsreactie. De H4-receptor zit namelijk vooral op immuuncellen en in immuunweefsels. Voordat ze deze receptor vonden in het Parkinson brein, was er nog niet veel onderzoek naar gedaan. “Ik was getriggered en wilde hier verder in duiken”, legt Ling Shan uit.
De voorspellende rol van histamine-receptoren
Maar eerst een klein stapje terug. De ziekte van Parkinson ontstaat door het langzaam afsterven van hersencellen, die dopamine produceren en zich bevinden in de substantia nigra, ook wel de ‘zwarte stof’ van onze hersenen genoemd. (In de afbeelding de roodgekleurde delen). Onderzoekers hebben al eerder ontdekt dat ontstekingen in de substantia nigra daarbij een belangrijke rol spelen.
Toen Ling Shan de twee groepen hersendonoren verder met elkaar vergeleek, deed hij een andere belangrijke ontdekking: “Tot mijn verbazing zaten er breinen in de controlegroep die onder de microscoop ook door de ziekte van Parkinson waren aangetast, maar waarvan de eigenaren bij leven nog geen motorische symptomen hadden.”
Ling wilde vervolgens weten of de hersenen uit deze specifieke controlegroep – die zich blijkbaar in de vroege, niet-motorische fase van Parkinson bevonden – ook dezelfde veranderingen in de H4-receptoren vertoonden. Dit bleek inderdaad het geval te zijn. “Ik was ervan overtuigd dat dit een vroeg interventiedoelwit voor de ziekte van Parkinson zou kunnen zijn,” zegt Ling.
Deze overtuiging wordt inmiddels door meer onderzoekers gedeeld. Zo bevestigt recent onderzoek van de UK Biobank – een belangrijke wereldwijde database voor gezondheidsonderzoek – dat histamine de ziekte tot wel 15 jaar vóór de eerste symptomen kan voorspellen. Aangezien dit onderzoek dezelfde moleculen bestudeerde, is dat een bevestiging dat Ling Shan met zijn onderzoek op de goede weg zit.
“Als onze hypothese waar is, en we de ziekte van Parkinson inderdaad 15 jaar eerder kunnen ontdekken en behandelen, dan maken we echt een grote stap.”
– Professor Dick Swaab
Het afremmen van Parkinson door histamine-blokkers
Een belangrijke vraag die Ling zichzelf vervolgens stelde: als we de diagnose Parkinson eerder kunnen stellen, en als we in dit vroege stadium histamine-blokkers kunnen toedienen, wordt de ziekte van Parkinson dan afgeremd? Er bestaan immers al histamine-blokkers die worden toegediend bij ziektes als astma en reuma, die al op mensen getest en goedgekeurd zijn.
De afgelopen jaren heeft Ling Shan hier, samen met een onderzoeksgroep in China, intensief onderzoek naar gedaan. Hij maakte daarbij gebruik van diermodellen. Bij ratten werd de ziekte van Parkinson opgewekt, en vervolgens kregen deze ratten histamine-blokkers toegediend. Het positieve resultaat? Er werd inderdaad een afname van de ziekte geconstateerd. “Een veelbelovend resultaat”, aldus Ling Shan, “dat concrete aanknopingspunten biedt om een therapie te ontwikkelen waarmee we Parkinson eerder zouden kunnen behandelen.”
Van lab naar patiënt: waar staan we nu?
Op dit moment is Ling Shan druk bezig met het valideren van de resultaten die hij vond in de substantia nigra in andere hersengebieden van dezelfde donoren van de Hersenbank. De focus ligt hierbij specifiek op hoe de H4-receptor verandert bij patiënten in de vroegste fase van de ziekte.
Als de bevindingen worden bevestigd, is de volgende cruciale stap het testen van histamineblokkers in diermodellen. Hierbij richten de onderzoekers zich op een fase waarin niet-motorische symptomen al prominent aanwezig zijn, maar motorische symptomen nog niet zijn verschenen. Mochten de H4-blokkers veelbelovende verbeteringen laten zien in niet-motorische symptomen, of de progressie van niet-motorische naar motorische problemen vertragen, dan zouden deze medicijnen snel herbestemd kunnen worden voor klinische proeven bij patiënten.
Dichterbij de oorzaak van Parkinson?
Zijn we door het onderzoek van Ling Shan dichterbij het achterhalen van de oorzaak van Parkinson dan tien jaar geleden? Deze vragen stellen we aan Dick Swaab. “Er is een hele serie genen betrokken bij het ontstaan van de ziekte van Parkinson. En het wisselt ook nog eens per persoon. Daarnaast spelen omgevingsfactoren ook een rol, zoals pesticiden, en is het verouderingsproces ook van belang. Je kunt dus eigenlijk niet spreken van dé oorzaak. Maar als onze hypothese waar is en we de ziekte inderdaad 15 jaar eerder kunnen ontdekken en behandelen, dan maken we echt een grote stap.”
Verband tussen pesticiden en Parkinson
Hoe zit het eigenlijk met het verband tussen het gebruik van pesticiden en de ziekte van Parkinson? Voor dit onderzoek wordt een diermodel gebruikt waarbij een pesticide de zwarte stof in de hersenen van de proefdieren aantast. Hoewel er al langere tijd vermoedens zijn dat pesticiden ook bij de mens betrokken zijn bij de ziekte van Parkinson, worden pesticiden nog steeds niet systematisch gescreend op het risico op Parkinson, zoals wel wordt gedaan voor kanker. Onderzoekers van het Nederlands Herseninstituut, het Radboudumc en het RIVM zijn daarom bezig met een voorstel voor een nieuwe, uitgebreide testprocedure.
Recentelijk nog heeft de Europese Commissie een formeel verzoek verworpen om de 10-jarige hergoedkeuring van glyfosaat (een veelgebruikt stof in onkruidbestrijdingsmiddelen) te herzien. Maar heeft de EU deze beslissing wel genomen op basis van de juiste onderzoeksinformatie? Ling Shan twijfelt hier aan. “We zijn nu bezig om alle documenten door te nemen op basis waarvan de EU haar beslissing heeft gebaseerd”, zegt Ling Shan. “We willen hiermee een nieuw advies opstellen, in de hoop dat ze hun beslissing alsnog herzien.”
Meer financiering nodig
Financiering vanuit de Stichting Vrienden van het Herseninstituut blijft onmisbaar om hersenonderzoek naar de ziekte van Parkinson te kunnen blijven uitvoeren. Zo zoeken Ling Shan en Dock Swaab nog naar financiering van het onderzoek naar de vroege stadia van de ziekte van Parkinson. Lees ook over de andere onderzoeken van het Nederlands Herseninstituut naar de ziekte van Parkinson.
Wil je dat het onderzoek naar Parkinson ook in de toekomst voortgezet kan worden? Word dan nu Hersenvriend door te doneren. Namens Ling Shan en Dick Swaab hartelijk dank!