Waarom hebben sommige mensen geen last van Alzheimer-symptomen, terwijl hun hersenen wel de tekenen van de ziekte vertonen? Dat is de centrale vraag in het onderzoek van dr. Luuk de Vries, promovendus van het Nederlands Herseninstituut. Met dit onderzoek won hij de eerste Dick Swaab Award, uitgereikt tijdens het symposium “Ons Kwetsbare Brein” op 18 december 2024.
Geen symptomen, toch ziekte van Alzheimer
Het onderzoek van Luuk de Vries startte met een bijzondere ontdekking. Onderzoekers van de Nederlandse Hersenbank, die hersenmateriaal van overleden Alzheimer patiënten aan het vergelijken waren met hersenmateriaal van gezonde controledonoren, ontdekten bij “gezonde” hersendonoren dat hun hersenen eruitzagen alsof ze in een vergevorderd stadium van Alzheimer verkeerden. Zij hadden dus wel hersenen die aangetast waren door de ziekte van Alzheimer, maar hadden tijdens hun leven geen symptomen ervaren.
Onderzoek onder donoren met bijzondere hersenen
We weten bijna zeker dat het ziekteproces van Alzheimer al begint op 40 á 50-jarige leeftijd, ver voordat symptomen worden waargenomen, meestal pas tussen het 70ste en 80ste jaar.
Luuk: “Onder de microscoop maken we bij Alzheimer een onderscheid in zeven stadia. Als je die stadia achter elkaar zet, kan je het beloop van het ziekteproces volgen, ook moleculair. Zo hebben we aangetoond dat in het begin van de ziekte, bepaalde moleculen in de hersenen enorm actief zijn. Hersenen lijken zich extra in te spannen tegen het begin van het ziektebeeld. Op een gegeven moment vermindert deze activiteit. Dan komen de eerste symptomen. Het is het moment waarop de partner zegt ‘laten we toch maar eens naar een geriater gaan.”
De hersenen van de speciale groep donoren die onderzocht zijn zagen er dus hetzelfde uit als van mensen met de diagnose Alzheimer terwijl ze nog geen echte symptomen hadden. “Hun hersenen leken langer weerbaar te zijn gebleven dan die van de mensen waarbij in een kliniek al wel de ziekte van Alzheimer was vastgesteld.”
Uit het onderzoek van Luuk de Vries op het hersenmateriaal van deze speciale donoren is voor de eerste keer een moleculair mechanisme ontrafelt dat bij mensen het afweren van de ziekte van Alzheimer kan verklaren. Een bepaalde groep hersencellen, astrocyten, maakt meer anti-oxydanten aan wat een beschermende werking heeft op het brein.
Een van deze speciale donoren was de partner van Eveline van Dijck
Eveline van Dijck maakte jaren geleden als programmamaker een profiel van Dick Swaab. Ze ontdekte daardoor dat je hersendonor en orgaandonor echt apart moet vastleggen. Ze besloot haar hersenen te doneren. Ook haar man die 20 jaar ouder was vond het wel een goed idee. Hij overleed in 2012. “Mijn man was wel eens vergeetachtig. Bij onderzoek in de kliniek scoorde hij echter nog erg laag op de schaal voor de ziekte van Alzheimer. Hij stond ook nog heel actief in het leven, het was een hele leuke, originele man. Dus wij dachten dat er niks aan de hand was. Hij besloot hersendonor te worden. Eigenlijk dus controle donor, omdat hij geloofde in het belang van onderzoek.”
Enige tijd na zijn overlijden werd Eveline gebeld door de neuropatholoog. “Hij stelde allerlei vragen over het gedrag van mijn man. Toen begreep ik dat zijn hersenen een heel ander verhaal vertelden, dan wat we in de kliniek hadden gehoord. De neuropatholoog zag in zijn brein dat het vol met eiwitten zat. Hij zou eigenlijk ernstig geheugenverlies moeten hebben. Ik was heel verbaasd. Maar ik vind het ook wel heel speciaal dat de hersenen van mijn man een bijdrage leveren aan bijzonder onderzoek. En ik denk dat hij het zelf ook wel erg leuk zou vinden dat hij nu nog steeds mensen zo bezighoudt.”
Hoe nu verder?
De resultaten uit het onderzoek van Luuk de Vries ondersteunen de bekende stelling van prof. dr. Dick Swaab: ‘Use it or Lose it’. Oftewel, mensen die hun brein actief gebruiken, hebben minder kans op cognitieve achteruitgang op latere leeftijd. De resultaten zijn veelbelovend en vormen een uitstekend voorbeeld van hoe waardevol menselijk hersenmateriaal kan zijn voor wetenschappelijk onderzoek.
Het uiteindelijke doel is om een vertaalslag te kunnen maken naar eventuele therapie of medicijn die hetzelfde systeem kan activeren in mensen die gediagnosticeerd zijn met de ziekte van Alzheimer. Naast hersendonoren is er ook geld nodig om dit onderzoek voort te kunnen zetten. “Daarom zijn we zo blij met de Stichting Vrienden van het Herseninstituut omdat je daarmee direct hersenonderzoek steunt.”
Dit onderzoek ook steunen?