Is vergeetachtigheid een normaal teken van ouder worden, of kan het wijzen op dementie? Uw sleutels kwijt zijn of even niet op een naam komen: dat hoort vaak bij normale veroudering.
Bij dementie zien we andere, opvallendere veranderingen. Denk aan ernstige geheugenproblemen, het vergeten van recente gebeurtenissen of veranderingen in persoonlijkheid.
Ja mensen, bij het normale ouder worden kennen we allemaal wel de zorgen hè? Zeg maar, dat je dingen vergeet,je weet niet waar je sleutels liggen, je bent namen vergeten…
Je denkt: “Yo, begint het nu allemaal hè?’ Dat is begrijpelijk, dat zijn de grote zorgen die we allemaal kennen. Ik ben ook al op leeftijd hè? Dus ik denk: “Yo, wanneer begint dat allemaal?”
Maar u begrijpt: dat is eigenlijk toch normale veroudering. En de vraag is altijd: wanneer beginnen dan die neurodegeneratieve aandoeningen, zoals een dementie? Wanneer begint dat dan?
En ik moet u eerlijk zeggen,dat zijn echt andere dingen die dan gebeuren. Waarvan je denkt dit is echt iets opvallends.
Stel, ik loop met mijn sloffen opeens buiten. Dan denk je dat is niet een, zeg maar, normaal geheugenprobleem zoals daar waar je sleutels liggen…
Dat is echt een opvallend iets waarvan je denkt: “Erik, daar klopt iets niet hè?”
En voor die mensen die wel een dementie ontwikkelen, gaat natuurlijk op allerlei gebied veel verder. Denk aan ernstige geheugenproblemen, delen uit het korte verleden helemaal niet meer weten, nog wel uit het verre verleden. Maar korte gebeurtenissen die ben je kwijt. Dingen als je persoonlijkheid die kan veranderen, dat je niet meer dezelfde vader of moeder, opa of oma bent. Dat soort dingen
Het is echt een desastreuze ziekte. De persoon lijdt en de omgeving lijdt. En dat maakt natuurlijk dat wij met zijn allen enorm inzetten om veel meer grip te krijgen over: hoe ontstaat dan die ziekte?
En wanneer, ook hè, vroege detectie, vroege opsporing. Heel belangrijk, omdat er dan nog geen andere ziekten zijn.
Als ik iets ouder ben en ik heb ook een beetje diabetes en hart en vaatziekten, en een dementie….
Dan wordt dan moeilijker om te kijken van waar ontstaat nou die dementie door dan als ik jonger ben, of je spoort het vroeger op, zonder dat je al die extra ziektes erbij hebt. U begrijpt wat ik bedoel.
Dus het opsporen daarvan: super belangrijk. En ja, dat fundamentele onderzoek richt zich dan ook op dat brein.
Dat brein hier in het Herseninstituut.
Want waar kijk je dan naar? Bijvoorbeeld naar eiwitophopingen, naar celdood.
Ik moet u eerlijk zeggen dat ik op mijn leeftijd waarschijnlijk ook wel wat eiwitophopingen en ook al wat celdood.
Heus wel. Alleen… en dat is de uitdaging, waarom heb ik dan nu nog geen dementie en ontstaat dat bij andere mensen wel?
Nou, daar grip op krijgen, op dat proces wat er dan gebeurt, ja, dat is de grote uitdaging. Als je daarachter komt, ja dan maken we echt stappen.
Nou die stappen, die willen we hier maken. Net zoals dat gebeurt bij kankeronderzoek, die hebben die stappen -geweldig- al gemaakt.
En wij willen dat ook voor deze ziekte. Maar ook voor heel veel andere aandoeningen willen we dat hier in het Herseninstituut ook doen.
Want de oplossing zit in het brein.
Verder lezen:
Lees hier verder als je benieuwd bent naar het onderzoek dat het Nederlands Herseninstituut doet naar de ziekte van Alzheimer. Of bekijk de veelgestelde vragen over Alzheimer en dementie hieronder.
Meer korte interviews van Erik Scherder bekijken? Op onze FAQ pagina staan ze allemaal.
De meest voorkomende vorm van dementie is Alzheimer (70%). In Nederland hebben naar schatting 196.000 mensen deze aandoening. De verwachting is dat dit aantal hard gaat stijgen. Het aantal mensen met dementie gaat volgens Alzheimer Nederland stijgen naar ruim 500.000 in 2040. Als het percentage van mensen dat de ziekte van Azlheimer heeft rond de 70% blijft, gaat het om 350.000 mensen in Nederland.
Volgens de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) lijden er wereldwijd op dit moment ca. 55 miljoen mensen aan dementie.
Anderzijds resulteert stimulatie van de hersenen in een uitstel van Alzheimer: “use or lose it”.
Er zijn wel zo’n 50 verschillende vormen van dementie, waarvan de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende is (70%). Andere vormen van dementie zijn o.a. vasculaire dementie en frontotemporale dementie. De stichting Alzheimer heeft een overzicht gemaakt van de meest voorkomende vormen van dementie en hun specifieke kenmerken.
Neurodegeneratieve aandoeningen, zoals dementie of de ziekte van Alzheimer, zijn echt fundamenteel anders dan normale vergeetachtigheid. Het zijn ingrijpende processen die gepaard gaan met duidelijke, opvallende signalen. Denk hierbij aan situaties die echt afwijken van normaal gedrag — zoals verdwalen in je eigen vertrouwde omgeving of ernstige geheugenproblemen waarbij gebeurtenissen uit het korte verleden volledig verdwijnen. Ook veranderingen in de persoonlijkheid kunnen optreden, waardoor iemand ingrijpend kan veranderen.
Bekijk het hele antwoord van Erik Scherder in deze video.
Onderzoek naar de ziekte van Alzheimer heeft in de afgelopen jaren veel vooruitgang geboekt. Alhoewel Alzheimer nog steeds niet te genezen is, zijn er nieuwe medicijnen en behandelingen ontwikkeld die het ziekteproces kunnen stoppen of vertragen.
Cholinesteraseremmers zijn medicijnen die bij een deel van de patiënten de cognitieve functie (geheugen, denken en redeneren) wat verbeteren en de achteruitgang van symptomen wat vertragen. Ze kunnen echter ook veel bijwerkingen hebben. Daarnaast zijn er medicijnen die kunnen worden gebruikt om bijkomende symptomen van Alzheimer te behandelen, zoals bijvoorbeeld antidepressiva.
Naast medicijnen zijn er ook andere behandelingen die kunnen helpen bij Alzheimer. Deze behandelingen zijn gericht op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Denk aan het stimuleren van hersenfuncties door diverse therapieën.
Onderzoekers zijn hoopvol dat in de toekomst Alzheimer beter uitgesteld of zelfs voorkomen kan worden. Hierbij speelt neurogenese – het proces waarbij nieuwe zenuwcellen worden gevormd in de volwassen hersenen- een belangrijke rol. Nieuwe zenuwcellen zouden in theorie de functie van beschadigde of verloren gegane zenuwcellen kunnen overnemen. Voordat het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe zenuwcellen een mogelijke therapie voor Alzheimer kan zijn, is echter nog veel meer onderzoek nodig.
Ja, vrouwen hebben een hoger risico op Alzheimer dan mannen. Ongeveer twee derde van de mensen met Alzheimer is vrouw. De reden voor dit verschil is deels te verklaren doordat vrouwen ouder worden en deels door verschillen in de moleculaire veranderingen met de leeftijd bij vrouwen en mannen.
Lees verder: Kwetsbare vrouwen
In minder dan 5% van de gevallen wordt Alzheimer uitsluitend veroorzaakt door een erfelijke afwijking. Mensen met zo’n erfelijke variant krijgen de ziekte vaak al rond het 40e of 50e levensjaar. Mensen met een familielid dat al vroeg Alzheimer kreeg hebben een verhoogd risico om de ziekte zelf te krijgen. Gemiddeld spelen genetische factoren bij alzheimer patiënten een rol van zo’n 50%.
De diagnose wordt gesteld door een combinatie van neurologisch onderzoek en psychologische testen. Een scan is niet bewijzend voor de diagnose.
Nee. Maar je kunt het proces wel wat uitstellen door een gezonde, actieve leefstijl met voldoende beweging.
Ook is het belangrijk om de hersenen al vanaf de vroege ontwikkeling te prikkelen. Tweetaligheid vanaf de babyleeftijd, bijvoorbeeld, stelt Alzheimer 5 jaar uit. Net zoals een goede scholing, werk dat wat van je vraagt en een hobby waarbij je echt moet nadenken, zoals schaken.
Nee, niet automatisch. De ziekte van Alzheimer kent twee vormen. De erfelijke, ‘vroeg beginnende’ vorm (meestal vóór het 50e–60e levensjaar) wordt veroorzaakt door een foutief gen in het DNA en komt maar bij 1-5% van alle gevallen voor. Draagt een ouder dit gen, dan heeft elk kind circa 50% kans om het te erven; en wie het erft, krijgt de ziekte vrijwel zeker.
De veel voorkomendere, ‘laat beginnende’ vorm (>95% van de gevallen, meestal na het 65e jaar) heeft geen duidelijke genetische oorzaak. Hier is het risico het resultaat van veel kleine factoren samen. Als je een familielid hebt met de ziekte van Alzheimer verhoogt dit het risico, maar het is geen garantie op het krijgen van de ziekte.
Je kunt het risico op het krijgen van Alzheimer vergelijken met autorijden zonder veiligheidsgordel. Op zichzelf hoeft dit niet tot letsel te leiden, tenzij er bijvoorbeeld een ongeluk gebeurt. En we kunnen het risico op letsel altijd beïnvloeden door onze veiligheidsgordel om te doen. In het geval van Alzheimer zou dat een gezonde leefstijl zijn.
Ja! Tijdens de slaap, en vooral tijdens de diepe slaap, wordt het afvalverwerkingssysteem van de hersenen (het glymfatische systeem) actiever en spoelt het afvalstoffen weg, waaronder amyloïd-bèta: het eiwit dat zich bij Alzheimer ophoopt tot schadelijke aggregaten.
Slaaptekort wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer. We moeten echter voorzichtig zijn met hoe we deze bevindingen interpreteren. Het is een beetje een kip-of-ei-verhaal. Slaaptekort kan het risico op Alzheimer verhogen, maar tegelijkertijd kan iemand in een vroeg stadium van Alzheimer (nog voordat er cognitieve of geheugenklachten optreden) al slaapproblemen krijgen.
En of je invloed kan hebben op het hebben van deze diepe slaap?
Tot op zekere hoogte wel. Er zijn enkele standaardmaatregelen die je kunt proberen, zoals een consistent slaapschema, voldoende slaap in totaal, voldoende bewegen, het beperken van cafeïne en blootstelling aan schermen in de avond en zorgen voor een koele, donkere en rustige slaapkamer.
Ja, er zijn onderzoeken die verbanden tussen deze drie aantonen, en elk van de drie kan het risico op de andere twee vergroten of de andere twee verergeren. Je kunt echter niet zeggen dat bijvoorbeeld slechte slaap depressie of Alzheimer veroorzaakt. Hier geldt een kip-of-ei-kwestie: het is moeilijk om vast te stellen wat er als eerste komt, omdat iemand in een vroeg stadium van Alzheimer (voordat er geheugenklachten optreden) al tekenen van een slechte slaap of depressief gedrag kan vertonen.
Dit kan bij sommige mensen voorkomen. Het wordt late-onset stress symptomatology (LOSS) genoemd. Er is echter nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs om dit goed te onderbouwen.
De simpelste verklaring is grammaticaal: in het Latijn heeft dementie een werkwoordsvorm (dus ‘dementeren’), kanker niet.
Een andere, en misschien wat ingewikkeldere verklaring heeft mogelijk te maken met hoe we tegen beide ziekten aankijken: we zien dementie meer als een proces dat zich in de loop van de tijd ontwikkelt (bijvoorbeeld met het toenemen van de leeftijd), terwijl kanker misschien meer wordt gezien als een statische uitkomst of aandoening. Mogelijk hangt dit er ook mee samen dat verschillende vormen van kanker behandeld kunnen worden, terwijl er momenteel geen genezing bestaat voor dementie als gevolg van Alzheimer.
Dat noemen we ‘late-onset FTD’, oftewel laat-beginnende FTD.
Onderzoek laat zien dat het actief houden van onze hersenen gedurende ons hele leven kan helpen om het risico op dementie op latere leeftijd te verlagen. Dementie kan echter worden veroorzaakt door verschillende factoren die samen een rol spelen, en cognitieve fitheid is daar slechts één van. Daarom kunnen we niet zeggen dat het doen van hersenoefeningen dementie zal voorkomen, maar het kan het risico wel verlagen. Belangrijk detail: vooral nieuwe cognitieve uitdagingen zijn gunstig, meer dan steeds dezelfde puzzels oplossen.
