Prof. dr. Erik Scherder en prof. dr. Dick Swaab gaan in gesprek over de impact van trauma op de hersenen en het risico op Alzheimer.
Traumatische ervaringen—zowel psychologisch als fysiek—kunnen het risico op de ziekte van Alzheimer verhogen. Stress en langdurige blootstelling aan stresshormonen spelen hierbij een belangrijke rol. Vooral in de vroege jeugd kan verwaarlozing of misbruik blijvende schade aan de hersenontwikkeling veroorzaken. Maar er is ook dan hoop.
Prof. dr. Erik Scherder:
Dick, een traumatische ervaring in je leven,
kan dat een oorzaak zijn van de ziekte van Alzheimer?
Of de ziekte van Alzheimer stimuleren? Hoe kijk je daar naar?
Prof. dr. Dick Swaab:
Nou zowel een psychologisch trauma, dus kinderen die verwaarloosd worden of misbruikt worden. Als een fysisch trauma,
denk aan soldaten die voortdurend worden blootgesteld aan enorme knallen van kanonnen,
kunnen meer kans geven op Alzheimer. Je krijgt daardoor wat vroeger Alzheimer.
Erik Scherder:
Kun je iets vertellen over de onderliggende mechanismen?
Waardoor ontstaat dat dan? Is dat door de stress die die mensen doormaken?
Dick Swaab:
Er zijn een aantal mechanismen die een rol spelen.
Als je kijkt naar dat proces tijdens het leven waarbij de hersenen zichzelf ook beschadigen.
Dan is er een balans te zien tussen de stimulerende effecten om de schade tegen te gaan
en de schadelijke effecten die zorgen dat je dat verouderingsproces stimuleert.
En de stresshormonen die een belangrijke rol spelen in de vroege ontwikkeling.
Wanneer het kind verwaarloosd wordt of misbruikt, geeft dit ook schade aan de hersenen. Als je daar voor een hele lange periode aan blootgesteld wordt.
Erik Scherder:
En dan lees ik wel eens studies die proberen het na te gaan of je aan die beschadigde netwerken,
of je bij een kind bijvoorbeeld zoals jij dat ook duidelijk uitlegt, of daar nog iets aan te doen is.
En dan hoor je wel eens iets over bijvoorbeeld Loving Kindness: liefde, warmte geven…
Natuurlijk niet 6 weken, maar langer. Hoe kijk jij daar naar?
Dick Swaab:
Nou, voor iedere normale ontwikkeling van een kind. is het heel belangrijk dat het in een veilige, warme omgeving opgroeit.
En als kinderen in de vroege ontwikkeling blootgesteld zijn aan schadelijke informatie of verwaarloosd zijn, dan is het zaak om ze extra te stimuleren.
En wanneer je kinderen extra stimuleert in die vroege ontwikkeling, dan kun je de schade voor een belangrijk deel terugdraaien.
Erik Scherder:
Zijn die mentale traumas waar je het over hebt, kun je dat nu ook, kun je die traumas terugvinden in die netwerken? In dat brein dus.
Dick Swaab:
Kinderen die aan ernstige traumatische ervaringen zijn blootgesteld in de hele vroege ontwikkeling, die hebben een achterstand in de hersenontwikkeling.
En die hersenen zijn kleiner
en de hersenholtes zijn groter.
En je ziet dus dat het brein zich niet normaal heeft ontwikkeld door die traumatische ervaringen.
De meest voorkomende vorm van dementie is Alzheimer (70%). In Nederland hebben naar schatting 196.000 mensen deze aandoening. De verwachting is dat dit aantal hard gaat stijgen. Het aantal mensen met dementie gaat volgens Alzheimer Nederland stijgen naar ruim 500.000 in 2040. Als het percentage van mensen dat de ziekte van Azlheimer heeft rond de 70% blijft, gaat het om 350.000 mensen in Nederland.
Volgens de Wereld Gezondheidsorganisatie (WHO) lijden er wereldwijd op dit moment ca. 55 miljoen mensen aan dementie.
Anderzijds resulteert stimulatie van de hersenen in een uitstel van Alzheimer: “use or lose it”.
Er zijn wel zo’n 50 verschillende vormen van dementie, waarvan de ziekte van Alzheimer de meest voorkomende is (70%). Andere vormen van dementie zijn o.a. vasculaire dementie en frontotemporale dementie. De stichting Alzheimer heeft een overzicht gemaakt van de meest voorkomende vormen van dementie en hun specifieke kenmerken.
Neurodegeneratieve aandoeningen, zoals dementie of de ziekte van Alzheimer, zijn echt fundamenteel anders dan normale vergeetachtigheid. Het zijn ingrijpende processen die gepaard gaan met duidelijke, opvallende signalen. Denk hierbij aan situaties die echt afwijken van normaal gedrag — zoals verdwalen in je eigen vertrouwde omgeving of ernstige geheugenproblemen waarbij gebeurtenissen uit het korte verleden volledig verdwijnen. Ook veranderingen in de persoonlijkheid kunnen optreden, waardoor iemand ingrijpend kan veranderen.
Bekijk het hele antwoord van Erik Scherder in deze video.
Onderzoek naar de ziekte van Alzheimer heeft in de afgelopen jaren veel vooruitgang geboekt. Alhoewel Alzheimer nog steeds niet te genezen is, zijn er nieuwe medicijnen en behandelingen ontwikkeld die het ziekteproces kunnen stoppen of vertragen.
Cholinesteraseremmers zijn medicijnen die bij een deel van de patiënten de cognitieve functie (geheugen, denken en redeneren) wat verbeteren en de achteruitgang van symptomen wat vertragen. Ze kunnen echter ook veel bijwerkingen hebben. Daarnaast zijn er medicijnen die kunnen worden gebruikt om bijkomende symptomen van Alzheimer te behandelen, zoals bijvoorbeeld antidepressiva.
Naast medicijnen zijn er ook andere behandelingen die kunnen helpen bij Alzheimer. Deze behandelingen zijn gericht op het verbeteren van de kwaliteit van leven. Denk aan het stimuleren van hersenfuncties door diverse therapieën.
Onderzoekers zijn hoopvol dat in de toekomst Alzheimer beter uitgesteld of zelfs voorkomen kan worden. Hierbij speelt neurogenese – het proces waarbij nieuwe zenuwcellen worden gevormd in de volwassen hersenen- een belangrijke rol. Nieuwe zenuwcellen zouden in theorie de functie van beschadigde of verloren gegane zenuwcellen kunnen overnemen. Voordat het stimuleren van de ontwikkeling van nieuwe zenuwcellen een mogelijke therapie voor Alzheimer kan zijn, is echter nog veel meer onderzoek nodig.
Ja, vrouwen hebben een hoger risico op Alzheimer dan mannen. Ongeveer twee derde van de mensen met Alzheimer is vrouw. De reden voor dit verschil is deels te verklaren doordat vrouwen ouder worden en deels door verschillen in de moleculaire veranderingen met de leeftijd bij vrouwen en mannen.
Lees verder: Kwetsbare vrouwen
In minder dan 5% van de gevallen wordt Alzheimer uitsluitend veroorzaakt door een erfelijke afwijking. Mensen met zo’n erfelijke variant krijgen de ziekte vaak al rond het 40e of 50e levensjaar. Mensen met een familielid dat al vroeg Alzheimer kreeg hebben een verhoogd risico om de ziekte zelf te krijgen. Gemiddeld spelen genetische factoren bij alzheimer patiënten een rol van zo’n 50%.
De diagnose wordt gesteld door een combinatie van neurologisch onderzoek en psychologische testen. Een scan is niet bewijzend voor de diagnose.
Nee. Maar je kunt het proces wel wat uitstellen door een gezonde, actieve leefstijl met voldoende beweging.
Ook is het belangrijk om de hersenen al vanaf de vroege ontwikkeling te prikkelen. Tweetaligheid vanaf de babyleeftijd, bijvoorbeeld, stelt Alzheimer 5 jaar uit. Net zoals een goede scholing, werk dat wat van je vraagt en een hobby waarbij je echt moet nadenken, zoals schaken.
Nee, niet automatisch. De ziekte van Alzheimer kent twee vormen. De erfelijke, ‘vroeg beginnende’ vorm (meestal vóór het 50e–60e levensjaar) wordt veroorzaakt door een foutief gen in het DNA en komt maar bij 1-5% van alle gevallen voor. Draagt een ouder dit gen, dan heeft elk kind circa 50% kans om het te erven; en wie het erft, krijgt de ziekte vrijwel zeker.
De veel voorkomendere, ‘laat beginnende’ vorm (>95% van de gevallen, meestal na het 65e jaar) heeft geen duidelijke genetische oorzaak. Hier is het risico het resultaat van veel kleine factoren samen. Als je een familielid hebt met de ziekte van Alzheimer verhoogt dit het risico, maar het is geen garantie op het krijgen van de ziekte.
Je kunt het risico op het krijgen van Alzheimer vergelijken met autorijden zonder veiligheidsgordel. Op zichzelf hoeft dit niet tot letsel te leiden, tenzij er bijvoorbeeld een ongeluk gebeurt. En we kunnen het risico op letsel altijd beïnvloeden door onze veiligheidsgordel om te doen. In het geval van Alzheimer zou dat een gezonde leefstijl zijn.
Ja! Tijdens de slaap, en vooral tijdens de diepe slaap, wordt het afvalverwerkingssysteem van de hersenen (het glymfatische systeem) actiever en spoelt het afvalstoffen weg, waaronder amyloïd-bèta: het eiwit dat zich bij Alzheimer ophoopt tot schadelijke aggregaten.
Slaaptekort wordt in verband gebracht met een verhoogd risico op de ziekte van Alzheimer. We moeten echter voorzichtig zijn met hoe we deze bevindingen interpreteren. Het is een beetje een kip-of-ei-verhaal. Slaaptekort kan het risico op Alzheimer verhogen, maar tegelijkertijd kan iemand in een vroeg stadium van Alzheimer (nog voordat er cognitieve of geheugenklachten optreden) al slaapproblemen krijgen.
En of je invloed kan hebben op het hebben van deze diepe slaap?
Tot op zekere hoogte wel. Er zijn enkele standaardmaatregelen die je kunt proberen, zoals een consistent slaapschema, voldoende slaap in totaal, voldoende bewegen, het beperken van cafeïne en blootstelling aan schermen in de avond en zorgen voor een koele, donkere en rustige slaapkamer.
Ja, er zijn onderzoeken die verbanden tussen deze drie aantonen, en elk van de drie kan het risico op de andere twee vergroten of de andere twee verergeren. Je kunt echter niet zeggen dat bijvoorbeeld slechte slaap depressie of Alzheimer veroorzaakt. Hier geldt een kip-of-ei-kwestie: het is moeilijk om vast te stellen wat er als eerste komt, omdat iemand in een vroeg stadium van Alzheimer (voordat er geheugenklachten optreden) al tekenen van een slechte slaap of depressief gedrag kan vertonen.
Dit kan bij sommige mensen voorkomen. Het wordt late-onset stress symptomatology (LOSS) genoemd. Er is echter nog onvoldoende wetenschappelijk bewijs om dit goed te onderbouwen.
De simpelste verklaring is grammaticaal: in het Latijn heeft dementie een werkwoordsvorm (dus ‘dementeren’), kanker niet.
Een andere, en misschien wat ingewikkeldere verklaring heeft mogelijk te maken met hoe we tegen beide ziekten aankijken: we zien dementie meer als een proces dat zich in de loop van de tijd ontwikkelt (bijvoorbeeld met het toenemen van de leeftijd), terwijl kanker misschien meer wordt gezien als een statische uitkomst of aandoening. Mogelijk hangt dit er ook mee samen dat verschillende vormen van kanker behandeld kunnen worden, terwijl er momenteel geen genezing bestaat voor dementie als gevolg van Alzheimer.
Dat noemen we ‘late-onset FTD’, oftewel laat-beginnende FTD.
Onderzoek laat zien dat het actief houden van onze hersenen gedurende ons hele leven kan helpen om het risico op dementie op latere leeftijd te verlagen. Dementie kan echter worden veroorzaakt door verschillende factoren die samen een rol spelen, en cognitieve fitheid is daar slechts één van. Daarom kunnen we niet zeggen dat het doen van hersenoefeningen dementie zal voorkomen, maar het kan het risico wel verlagen. Belangrijk detail: vooral nieuwe cognitieve uitdagingen zijn gunstig, meer dan steeds dezelfde puzzels oplossen.
